Zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym
Co to jest zabezpieczenie majątkowe
Zabezpieczenie majątkowe jest środkiem przymusu procesowego, którego zastosowanie prowadzi do czasowego ograniczenia uprawnień majątkowych podejrzanego, oskarżonego albo innego podmiotu, którego mienie może zostać objęte zabezpieczeniem. Nie jest ono formą wykonania kary ani sposobem zaspokojenia pokrzywdzonego przed wyrokiem. Jego funkcja polega na zagwarantowaniu, że przyszłe orzeczenie majątkowe, jeżeli zostanie wydane, będzie mogło zostać wykonane.
W literaturze wskazuje się, że postępowanie zabezpieczające ma charakter pomocniczy wobec postępowania głównego. Nie rozstrzyga o odpowiedzialności karnej, lecz służy zabezpieczeniu mienia dla potrzeb przyszłego wykonania orzeczenia w zakresie rozstrzygnięć majątkowych. Chodzi więc o etap poprzedzający egzekucję, ale nieprowadzący jeszcze do zaspokojenia należności.
Przedmiotem zabezpieczenia mogą być rozstrzygnięcia wskazane w art. 291 k.p.k., w szczególności grzywna, świadczenie pieniężne, przepadek, środek kompensacyjny, zwrot korzyści majątkowej albo koszty sądowe. Zabezpieczenie majątkowe nie pozbawia właściciela prawa własności, ale ogranicza możliwość korzystania z określonych składników majątku. W praktyce może dotyczyć rachunku bankowego, gotówki, samochodu, wynagrodzenia, wierzytelności, udziałów, praw majątkowych albo nieruchomości. Skutki takiej decyzji są zależne nie tylko od wartości zabezpieczonego mienia, lecz także od tego, jaki składnik majątku został objęty zajęciem i jaką rolę pełni w życiu prywatnym albo zawodowym osoby, której dotyczy postanowienie.
Kto i kiedy stosuje zabezpieczenie majątkowe
Na etapie postępowania przygotowawczego postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym wydaje prokurator. Po wniesieniu aktu oskarżenia kompetencja przechodzi na sąd. Zabezpieczenie może zostać orzeczone z urzędu, co nie wyłącza możliwości złożenia wniosku przez podmiot zainteresowany, w szczególności pokrzywdzonego.
Podstawą zastosowania zabezpieczenia jest art. 291 § 1 k.p.k. Przepis ten pozwala na zabezpieczenie wykonania przyszłego orzeczenia, jeżeli podejrzanemu zarzucono popełnienie przestępstwa, za które albo w związku z którym można orzec grzywnę, świadczenie pieniężne, przepadek, środek kompensacyjny albo zwrot korzyści majątkowej osiągniętej z przestępstwa.
Samo istnienie takiego zarzutu nie zamyka jednak analizy. Obecne brzmienie art. 291 § 1 k.p.k. wymaga dodatkowo wykazania uzasadnionej obawy, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione. To oznacza, że zabezpieczenie nie powinno być prostym następstwem przedstawienia zarzutów, lecz decyzją opartą na ustaleniach dotyczących konkretnej sprawy.
Zabezpieczenie majątkowe należy odróżnić od tymczasowego zajęcia mienia ruchomego. Tymczasowe zajęcie może poprzedzać wydanie postanowienia o zabezpieczeniu i służy szybkiemu uniemożliwieniu usunięcia rzeczy, zanim prokurator rozstrzygnie o zabezpieczeniu. Jeżeli w ciągu 7 dni od dokonania tymczasowego zajęcia nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym, zajęcie upada z mocy prawa.
Jakie są przesłanki zabezpieczenia majątkowego
Zastosowanie zabezpieczenia majątkowego wymaga spełnienia dwóch przesłanek. Pierwsza dotyczy prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa, za które albo w związku z którym możliwe jest orzeczenie rozstrzygnięcia majątkowego. Druga dotyczy uzasadnionej obawy niewykonania przyszłego orzeczenia bez zastosowania zabezpieczenia.
Przesłanka pierwsza nie odnosi się do dowolnego przestępstwa, lecz do takiego czynu, który może prowadzić do orzeczenia grzywny, świadczenia pieniężnego, przepadku, środka kompensacyjnego, zwrotu korzyści majątkowej albo kosztów sądowych. Przesłanka druga wymaga czegoś więcej niż ogólnego powołania się na charakter sprawy. Organ musi wykazać, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione. W doktrynie podkreśla się, że przesłanka ta musi zostać rzetelnie uzasadniona w pisemnych motywach postanowienia, a obie przesłanki powinny istnieć przez cały czas trwania postępowania zabezpieczającego.
Obawa niewykonania orzeczenia powinna wynikać z ustaleń faktycznych. Może chodzić o działania zmierzające do zbycia, ukrycia albo obciążenia majątku, o relację między wartością majątku a grożącymi rozstrzygnięciami finansowymi, o sposób działania podejrzanego albo o inne okoliczności wskazujące, że późniejsze wykonanie orzeczenia może zostać realnie utrudnione. Sama możliwość orzeczenia grzywny, przepadku albo środka kompensacyjnego nie wyczerpuje tej przesłanki.
Znaczenie ma również zakres zabezpieczenia. Zgodnie z art. 293 § 2 k.p.k. w postanowieniu należy określić kwotowo zakres i sposób zabezpieczenia, uwzględniając rozmiar możliwej do orzeczenia grzywny, środków karnych, przepadku albo środków kompensacyjnych. Rozmiar zabezpieczenia powinien odpowiadać jedynie potrzebom tego, co ma zabezpieczać.
Jeżeli zabezpieczenie dotyczy grzywny, postanowienie powinno wyjaśniać przyjętą liczbę stawek dziennych i wysokość jednej stawki. Jeżeli dotyczy środka kompensacyjnego, powinno wskazywać szkodę, jej wysokość i podmiot uprawniony. Jeżeli dotyczy przepadku albo zwrotu korzyści majątkowej, powinno pozwalać ustalić, czego konkretnie przyszłe rozstrzygnięcie ma dotyczyć.
Jak zwalczać zabezpieczenie majątkowe
Postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego podlega zaskarżeniu. W zażaleniu można kwestionować zarówno samo ustanowienie zabezpieczenia, jak i jego zakres oraz sposób wykonania. Kontroli podlegają więc przesłanki zastosowania środka, wysokość zabezpieczenia, dobór składnika majątku oraz proporcjonalność ingerencji.
Najsilniejsze zarzuty zwykle dotyczą braku konkretów w uzasadnieniu. Jeżeli organ ogranicza się do przytoczenia treści art. 291 k.p.k., ale nie wskazuje faktów uzasadniających obawę niewykonania przyszłego orzeczenia, zażalenie powinno akcentować brak wykazania przesłanki formalnej. Jeżeli organ przyjmuje określoną wysokość grzywny, szkody, świadczenia pieniężnego albo korzyści majątkowej bez pokazania sposobu wyliczenia, zarzut powinien dotyczyć wadliwego określenia zakresu zabezpieczenia.
Istotne jest również to, czy organ prawidłowo wskazał tytuł zabezpieczenia. Inaczej ocenia się zabezpieczenie grzywny, inaczej przepadku, inaczej środka kompensacyjnego. Jeżeli w postanowieniu wymieniono kilka możliwych przyszłych rozstrzygnięć, ale nie wyjaśniono podstawy i przewidywanej wysokości każdego z nich, takie uzasadnienie nie daje podstaw do realnej kontroli instancyjnej.
Zabezpieczenie można zwalczać także przez wniosek o uchylenie albo zmianę zabezpieczenia. Podejrzany może wystąpić z takim wnioskiem, jeżeli ujawnią się nowe okoliczności albo ustaną podstawy dalszego utrzymywania zabezpieczenia. Sama uciążliwość środka może nie wystarczyć, ale zmiana sytuacji procesowej, majątkowej albo dowodowej powinna prowadzić do ponownej oceny zasadności ingerencji w majątek.
W sprawach, w których zabezpieczenie poprzedzało tymczasowe zajęcie rzeczy, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy w terminie 7 dni wydano postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym. Brak takiego postanowienia powoduje upadek tymczasowego zajęcia z mocy prawa.
Co mówi doktryna
Doktryna opisuje zabezpieczenie majątkowe jako antycypację egzekucji, ale nie jako egzekucję w ścisłym znaczeniu. Zabezpieczenie poprzedza przyszłe wykonanie orzeczenia, lecz samo nie prowadzi jeszcze do zaspokojenia należności. Tworzy stan prowizoryczny, który ma umożliwić wykonanie wyroku, jeżeli rozstrzygnięcie majątkowe zostanie ostatecznie orzeczone.
Podkreśla się również tymczasowy charakter zabezpieczenia. Granice czasowe tej instytucji wyznacza ostateczne rozstrzygnięcie o powinności albo karze, ewentualnie ostateczne uwolnienie od nich. Zabezpieczenie nie powinno więc przekształcać się w trwałe ograniczenie majątku oderwane od celu, dla którego zostało zastosowane.
Znaczenie ma przedmiot zabezpieczenia. Zabezpieczeniu może podlegać tylko takie mienie, które może być później przedmiotem egzekucji. Jeżeli określony składnik majątku jest wyłączony spod egzekucji, nie powinien być obejmowany zabezpieczeniem. W tym zakresie organ powinien uwzględniać nie tylko przepisy postępowania karnego, lecz także ograniczenia wynikające z przepisów egzekucyjnych.
Doktryna zwraca również uwagę na wymogi dotyczące treści postanowienia. Powinno ono wskazywać tytuły zabezpieczenia, mienie podlegające zajęciu, sposób zajęcia oraz kwotowy zakres zabezpieczenia. Jeżeli ustalenie wartości mienia wymaga wiadomości specjalnych, zasadne jest skorzystanie z opinii biegłego.
Z punktu widzenia obrony najważniejszy wniosek jest praktyczny: im bardziej postanowienie odrywa się od konkretnych ustaleń sprawy, tym mocniejszy staje się zarzut, że zabezpieczenie nie pełni funkcji gwarancyjnej, lecz stanowi automatyczną ingerencję w majątek.
Co mówią sądy
W orzecznictwie akcentuje się trzy elementy: cel zabezpieczenia, wymóg proporcjonalności oraz konieczność wykazania realnej obawy niewykonania przyszłego orzeczenia.
Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z 17 stycznia 2018 r., II AKz 867/17, wskazał:
"Zabezpieczenie majątkowe jest środkiem przymusu, którego celem jest zapewnienie możliwości wykonania kar i środków karnych o charakterze majątkowym, które mogą być orzeczone w przyszłym wyroku, a także roszczeń odszkodowawczych, co do których możliwe jest rozstrzygnięcie w postępowaniu karnym. Winno mieć zastosowanie przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności faktycznych występujących w danym postępowaniu. Umieszczenie przepisów o zabezpieczeniu majątkowym w dziale VI KPK, obejmującego tzw. środki przymusu, przekonuje, iż stosowanie zabezpieczenia winno również uwzględniać normy wyprowadzone z konstytucyjnej zasady proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP)”.
Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 29 listopada 2018 r., II AKz 613/18, przyjął:
„Zabezpieczenie majątkowe, jak od dawna przyjmuje się w doktrynie i orzecznictwie, powinno być stosowane z uwzględnieniem zasady proporcjonalności i jako środek przymusu, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że wykonanie w przyszłości kary i środków wymienionych w przepisie art. 291 § 1 KPK będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione”.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 13 sierpnia 2018 r., VII KZ 8/18, wskazał:
„Przewidziane w art. 291 KPK zabezpieczenie majątkowe stanowi środek przymusu, którego zadaniem jest zabezpieczenie realności wykonania kary grzywny, świadczenia pieniężnego, przepadku lub środka kompensacyjnego i jest dopuszczalne wówczas, gdy istnieje co najmniej prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, za które można orzec ww. karę lub środki karne czy też środki kompensacyjne. Jednocześnie, zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 291 § 1 KPK, zabezpieczenie majątkowe może być stosowane wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że bez takiego zabezpieczenia wykonanie orzeczenia w zakresie wskazanej kary, świadczenia pieniężnego, przepadku lub środka kompensacyjnego będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione”.
W doktrynie, przywołując postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 17 grudnia 2018 r., podkreśla się również:
„Obrońca oskarżonych zasadnie zwraca uwagę w zażaleniu, że zabezpieczenie majątkowe nie jest regułą, lecz wyjątkiem. Jako że stanowi ono środek przymusu procesowego ingerujący w sferę praw majątkowych i swobodę dysponowania oznaczonymi wartościami majątkowymi, może być stosowane (utrzymywane) wyjątkowo i tylko w niezbędnym zakresie, przy spełnieniu wszystkich ustawowych przesłanek”.
Tezy te prowadzą do wspólnego wniosku: w sprawach dotyczących zabezpieczenia majątkowego samo powołanie się na możliwość orzeczenia grzywny, przepadku albo obowiązku naprawienia szkody nie wystarcza. Organ powinien wykazać realne ryzyko niewykonania przyszłego orzeczenia, określić zakres zabezpieczenia w sposób kontrolowalny i dobrać taki sposób ingerencji w majątek, który nie wykracza poza potrzebę procesową.
Podsumowanie
Zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym wymaga każdorazowo kontroli pod kątem przesłanek z art. 291 k.p.k., wymogów postanowienia z art. 293 k.p.k. oraz zasady proporcjonalności. Decydujące znaczenie ma nie tylko to, czy w sprawie potencjalnie można orzec rozstrzygnięcie majątkowe, lecz także to, czy organ wykazał uzasadnioną obawę niewykonania przyszłego orzeczenia.
Jeżeli postanowienie nie wyjaśnia tej obawy, nie wskazuje sposobu ustalenia wysokości zabezpieczenia, nie konkretyzuje szkody, korzyści majątkowej albo przepadku, albo obejmuje mienie w zakresie szerszym niż konieczny, istnieją podstawy do jego zaskarżenia.
