Przeszukanie przez Policję. Jakie masz prawa?

Przeszukanie mieszkania, domu, samochodu lub osoby jest jedną z najbardziej ingerujących w prywatność czynności, jakie mogą zostać przeprowadzone w toku postępowania karnego. Funkcjonariusze mogą wejść do mieszkania, przeglądać znajdujące się w nim rzeczy, otwierać pomieszczenia, szukać określonych przedmiotów, a w odpowiednich przypadkach również zabezpieczyć telefon, komputer, dokumenty lub inne rzeczy mogące mieć znaczenie dla sprawy. Tak daleko idąca ingerencja nie może jednak odbywać się w sposób dowolny. Nienaruszalność mieszkania podlega ochronie konstytucyjnej, dlatego przeszukanie może zostać przeprowadzone jedynie w przypadkach określonych przepisami i według przewidzianej w nich procedury. Sam fakt prowadzenia postępowania karnego nie daje Policji ani prokuraturze nieograniczonego prawa do przeszukiwania dowolnych miejsc w nadziei, że uda się w nich coś znaleźć.

Kiedy można przeprowadzić przeszukanie? 

Podstawową przesłanką przeszukania jest istnienie uzasadnionych podstaw do przypuszczenia, że w określonym miejscu znajduje się osoba, którą należy wykryć, zatrzymać albo przymusowo doprowadzić. Przeszukanie może też mieć na celu odnalezienie rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie albo podlegające zajęciu w postępowaniu karnym. Nie wystarcza zatem samo ogólne przypuszczenie, że przeszukanie być może doprowadzi do znalezienia czegoś interesującego z punktu widzenia organów ścigania. Muszą istnieć podstawy pozwalające powiązać poszukiwaną osobę lub rzecz z konkretnym miejscem albo osobą poddawaną przeszukaniu. Ma to istotne znaczenie także dla zakresu samej czynności. Przeszukanie powinno pozostawać związane z celem, dla którego zostało zarządzone, i powinno zostać zakończone po odnalezieniu poszukiwanej rzeczy lub osoby. Niedopuszczalne jest traktowanie przeszukania jako okazji do nieograniczonego poszukiwania innych potencjalnych dowodów. Jeżeli - przykładowo - organ poszukuje przedmiotu o określonych rozmiarach (np. samochodu), zakres sprawdzanych miejsc powinien pozostawać racjonalnie związany z możliwością jego odnalezienia. Jeżeli jednak podczas prawidłowo prowadzonego przeszukania funkcjonariusze ujawnią przedmiot, który może stanowić dowód innego przestępstwa, który podlega przepadkowi albo którego posiadanie jest zabronione - może on zostać zatrzymany. Jest to jednak sytuacja, w której taki przedmiot zostaje ujawniony podczas wykonywania legalnie prowadzonej czynności, a nie podstawa do rozszerzenia przeszukania na wszystko, co potencjalnie mogłoby zainteresować organy ścigania.

Czy Policja musi mieć postanowienie o przeszukaniu?

Zasadą jest, że przeszukanie przeprowadza się na podstawie postanowienia sądu albo prokuratora. Postanowienie o przeszukaniu powinno precyzować miejsce, w którym czynność przeszukania ma zostać przeprowadzona. Może to nastąpić poprzez podanie adresu albo inne określenie pozwalające jednoznacznie ustalić miejsce przeszukania. Powinien zostać wskazany również organ, który ma wykonać czynność. W praktyce warto więc zwrócić uwagę nie tylko na to, czy funkcjonariusze okazali postanowienie, ale również na jego rzeczywistą treść. Znaczenie ma przede wszystkim to, jakie miejsce zostało w nim wskazane, czego dotyczy przeszukanie oraz jaki organ został upoważniony do jego wykonania.

Czy Policja może przeszukać mieszkanie bez postanowienia?

Tak, ale jest to tryb wyjątkowy. W wypadku niecierpiącym zwłoki przeszukanie może zostać przeprowadzone bez wcześniejszego postanowienia sądu lub prokuratora. W takiej sytuacji funkcjonariusz powinien okazać nakaz kierownika swojej jednostki albo legitymację służbową, a następnie organ dokonujący przeszukania ma obowiązek niezwłocznie zwrócić się do sądu lub prokuratora o zatwierdzenie przeprowadzonej czynności. Istotne jest jednak znaczenie pojęcia „wypadku niecierpiącego zwłoki”. Przeszukanie bez wcześniejszego postanowienia nie powinno stać się zwykłym sposobem działania Policji tylko dlatego, że umożliwia szybsze przeprowadzenie czynności. Skoro zasadą jest uprzednia decyzja sądu lub prokuratora, możliwość odstąpienia od niej należy traktować wyjątkowo. O tym, czy rzeczywiście wystąpił wypadek niecierpiący zwłoki, decydują okoliczności istniejące w chwili podjęcia decyzji o przeszukaniu. Nie można więc uzasadniać prawidłowości tej decyzji wyłącznie tym, że podczas późniejszego przeszukania rzeczywiście znaleziono dowody. Sam rezultat czynności nie przesądza o tym, że wcześniej istniały podstawy do jej przeprowadzenia bez postanowienia sądu lub prokuratora. Ma to szczególne znaczenie w razie późniejszego kwestionowania legalności przeszukania. Kontrola nie powinna sprowadzać się do stwierdzenia, że czynność okazała się użyteczna. Należy ocenić, czy w chwili jej rozpoczęcia rzeczywiście występowały okoliczności uzasadniające natychmiastowe działanie.

Czy po przeszukaniu bez postanowienia można żądać jego zatwierdzenia?

Jeżeli przeszukanie przeprowadzono bez wcześniejszego polecenia sądu lub prokuratora, osoba, u której dokonano czynności, powinna zostać poinformowana o możliwości otrzymania postanowienia dotyczącego jej zatwierdzenia. Informacja o tym powinna znaleźć się również w protokole przeszukania. Brak wcześniejszego żądania doręczenia postanowienia nie oznacza przy tym rezygnacji z prawa do zakwestionowania przeprowadzonej czynności.

Czy przed przeszukaniem Policja musi zażądać wydania rzeczy?

Jeżeli celem czynności jest odnalezienie określonej rzeczy, przeszukanie powinno zostać poprzedzone wezwaniem do jej dobrowolnego wydania. Ma to bardzo praktyczne znaczenie, ponieważ jeśli poszukiwana rzecz zostanie dobrowolnie wydana - a nie ma podstaw do przypuszczenia, że w danym miejscu znajdują się również inne rzeczy mające znaczenie dla sprawy - dalsze przeszukanie traci swoje uzasadnienie. Przeszukanie ma służyć osiągnięciu konkretnego celu, a nie stanowić samoistną czynność wykonywaną niezależnie od tego, czy cel ten został już osiągnięty. Podobna zasada odnosi się do danych informatycznych. Jeżeli rzeczy lub dane zostały dobrowolnie wydane i nie ma podejrzenia, że w pomieszczeniu, urządzeniu lub systemie znajdują się jeszcze inne dane albo przedmioty mogące stanowić dowód, pochodzące z przestępstwa lub objęte zakazem posiadania, należy odstąpić od dalszego przeszukania.

Co może zostać przeszukane?

Przeszukanie może dotyczyć nie tylko mieszkania. Przepisy pozwalają na przeszukiwanie pomieszczeń i innych miejsc, osoby, jej odzieży oraz podręcznych przedmiotów. W praktyce przedmiotem czynności może być więc między innymi: mieszkanie, lokal użytkowy, samochód lub określony obszar terenu. Przepisy o zatrzymaniu rzeczy i przeszukaniu stosuje się odpowiednio także do urządzeń zawierających dane informatyczne oraz systemów informatycznych, w zakresie danych przechowywanych w urządzeniu, systemie albo na nośniku pozostającym w dyspozycji lub użytkowaniu określonej osoby. Dotyczy to również korespondencji przesyłanej pocztą elektroniczną. Dlatego współczesne przeszukanie bardzo często nie kończy się na fizycznym sprawdzeniu mieszkania. W kręgu zainteresowania organów mogą znaleźć się również telefony, komputery, dyski, nośniki pamięci oraz znajdujące się na nich informacje.

Przeszukanie telefonu i komputera?

Telefon lub komputer może zawierać znacznie więcej informacji o życiu właściciela niż większość tradycyjnych dokumentów znajdujących się w mieszkaniu. Są w nim wiadomości, zdjęcia, historia komunikacji, dokumenty, dane związane z wykonywaną działalnością, a często również dostęp do innych systemów i zasobów. Z tego względu także w przypadku danych cyfrowych zakres przeszukania powinien pozostawać związany z celem prowadzonego postępowania. Sam fakt zabezpieczenia urządzenia nie powinien być traktowany jako nieograniczone upoważnienie do poszukiwania dowolnych informacji niezwiązanych z przyczyną przeprowadzenia czynności. W określonych sytuacjach organy mogą zabezpieczyć cały nośnik danych, przykładowo wtedy, gdy ma on zostać wykorzystany jako dowód, prawidłowe skopiowanie danych na miejscu nie jest możliwe albo sposób zabezpieczenia urządzenia uniemożliwia ich skopiowanie. W innych przypadkach możliwe jest poprzestanie na zabezpieczeniu kopii danych.

Czy trzeba podać Policji hasło do telefonu lub komputera?

W praktyce podczas przeszukania urządzeń elektronicznych może pojawić się żądanie podania loginu, hasła lub innych informacji umożliwiających dostęp do danych. Nie można jednak utożsamiać możliwości zadania takiego pytania z bezwzględnym obowiązkiem udzielenia odpowiedzi w każdej sytuacji. Znaczenie ma status procesowy osoby, do której pytanie jest kierowane - oraz przysługujące jej prawo do milczenia lub prawo do odmowy odpowiedzi. Jeżeli osoba korzysta z przysługującego jej prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie dotyczące loginów lub haseł do dysków albo systemów komputerowych, powinna domagać się odnotowania tego oświadczenia w protokole przeszukania. To rozróżnienie jest istotne, ponieważ czym innym jest obowiązek znoszenia legalnie przeprowadzanej czynności, a czym innym aktywne przekazywanie organowi informacji mogących ułatwić dostęp do określonych danych.

Czy Policja może podczas przeszukania zabrać rzeczy, których nie szukała?

Tak, w określonych przypadkach. Jeżeli podczas przeszukania ujawniony zostanie przedmiot, który może stanowić dowód innego przestępstwa, podlega przepadkowi albo którego posiadanie jest zabronione, może on zostać zatrzymany. Nie oznacza to jednak, że funkcjonariusze mogą od początku prowadzić przeszukanie bez określonych granic w celu sprawdzenia, czy być może ujawnią coś niezwiązanego ze sprawą. Różnica jest zasadnicza. Ujawnienie innego dowodu podczas legalnego wykonywania czynności jest czym innym niż celowe rozszerzenie zakresu przeszukania poza to, co uzasadniało jego rozpoczęcie.

Protokół przeszukania. Dlaczego jest tak ważny?

Z przeszukania osoby, miejsca, rzeczy lub systemu informatycznego sporządza się protokół. Nie jest to jedynie formalny dokument potwierdzający, że czynność się odbyła. Powinien on możliwie wiernie odzwierciedlać jej rzeczywisty przebieg. Protokół powinien zawierać między innymi oznaczenie sprawy, z którą związane było przeszukanie, dokładną godzinę rozpoczęcia i zakończenia czynności, dokładną listę zatrzymanych rzeczy oraz, w razie potrzeby, ich opis. Powinna znaleźć się w nim także informacja o poleceniu sądu lub prokuratora, a jeżeli takie polecenie nie zostało wcześniej wydane, wzmianka o pouczeniu osoby, u której przeprowadzono czynność, o możliwości otrzymania postanowienia w przedmiocie jej zatwierdzenia. Przed podpisaniem protokołu należy go przeczytać i sprawdzić, czy rzeczywiście odpowiada on przebiegowi przeszukania. Jeżeli osoba uczestnicząca w czynności zgłasza zastrzeżenia, powinna ona domagać się ich wpisania do protokołu. Może to dotyczyć przykładowo nieprawidłowego spisu zabezpieczonych rzeczy, zatrzymania przedmiotów, które zdaniem uczestnika nie powinny zostać zabrane, naruszenia tajemnicy prawnie chronionej albo skorzystania z prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie o hasła i loginy. Precyzyjne uwagi dotyczące przebiegu czynności powinny zostać odnotowane. Znaczenie protokołu ujawnia się szczególnie wtedy, gdy przeszukanie ma później zostać zakwestionowane. Jeżeli zastrzeżenia pojawiły się już podczas czynności, warto zadbać o to, aby znalazły odzwierciedlenie w dokumentacji sporządzonej na miejscu.

Czy przeszukanie może trwać dowolnie długo?

Czas prowadzenia czynności również może mieć znaczenie dla oceny jej prawidłowości. W protokole należy dokładnie wskazać godzinę rozpoczęcia i zakończenia przeszukania. Nadmiernie długie prowadzenie czynności może być podstawą do kwestionowania sposobu jej przeprowadzenia. Sam fakt, że organ posiadał podstawę do rozpoczęcia przeszukania, nie oznacza jeszcze, że może prowadzić je bez ograniczeń czasowych niezależnie od tego, czy dalsze działania pozostają konieczne dla osiągnięcia celu postępowania. Przykładowo, przeszukanie mieszkania o powierzchni 25 m2 może zostać skutecznie zrealizowane w kilka godzin, jednak przeszukanie lokalu użytkowego o powierzchni 350 m2 może trwać już znacznie dłużej. Znaczenie ma też to, co jest przedmiotem poszukiwań - w przypadku dokumentów w sytuacji, gdy w miejscu przeszukania znajduje się ich kilka tysięcy czas trwania przeszukania również będzie dłuższy.

Czy można złożyć zażalenie na przeszukanie?

Tak. Osobie, której prawa zostały naruszone, przysługuje zażalenie na postanowienia dotyczące przeszukania i zatrzymania rzeczy, a także na inne czynności związane z przeszukaniem. Oznacza to, że przedmiotem zaskarżenia może być nie tylko sama decyzja o przeprowadzeniu przeszukania. Kwestionować można również sposób wykonania czynności, w tym naruszenie przewidzianej procedury albo przepisów dotyczących czasu jej prowadzenia. Zażalenie przysługuje osobie, której prawa zostały naruszone. Nie musi to być wyłącznie osoba, u której bezpośrednio dokonano przeszukania. Naruszenie może mieć również charakter pośredni, przykładowo wtedy, gdy podczas przeszukania otwarto korespondencję należącą do innej osoby. W zażaleniu znaczenie ma wykazanie, jakie konkretnie prawo lub interes skarżącego zostały naruszone. Zarzuty mogą dotyczyć między innymi wyrządzenia szkody w mieniu, niewłaściwego zachowania funkcjonariuszy lub naruszenia prawa do milczenia przez wywieranie presji na osobę uprawnioną do odmowy odpowiedzi. Jeżeli przeszukanie przeprowadzono bez wcześniejszego polecenia sądu lub prokuratora, osoba, u której dokonano czynności, powinna zostać poinformowana o możliwości otrzymania postanowienia dotyczącego jej zatwierdzenia. Informacja o tym powinna znaleźć się również w protokole przeszukania. Brak wcześniejszego żądania doręczenia postanowienia nie oznacza przy tym rezygnacji z prawa do zakwestionowania przeprowadzonej czynności.

Kiedy warto skonsultować przeszukanie z adwokatem?

Pomoc adwokata może mieć znaczenie zarówno jeszcze podczas trwania postępowania, jak i po zakończeniu przeszukania, zwłaszcza gdy istnieją wątpliwości co do podstawy przeprowadzenia czynności, zakresu postanowienia, zatrzymania telefonu, komputera lub innych rzeczy, sposobu zabezpieczenia danych albo zachowania funkcjonariuszy. Ocena legalności przeszukania nie powinna ograniczać się do sprawdzenia, czy istnieje podpisany dokument zatytułowany „postanowienie o przeszukaniu”. Konieczne może być ustalenie, czy rzeczywiście istniały podstawy do przeprowadzenia czynności, czy postanowienie właściwie określało jej zakres, czy zachowano wymagany tryb oraz czy sposób działania funkcjonariuszy nie wykroczył poza granice niezbędne do osiągnięcia celu postępowania. Jeżeli doszło do naruszenia praw osoby, której dotyczyło przeszukanie, możliwe jest poddanie czynności kontroli w drodze przewidzianych prawem środków zaskarżenia.

Przeszukanie budzi Twoje wątpliwości?

Sprawdzimy, czy czynność została przeprowadzona prawidłowo, czy istniały podstawy do jej przeprowadzenia, czy funkcjonariusze działali w granicach określonych przepisami oraz czy zatrzymanie rzeczy, telefonu, komputera lub innych danych było zasadne. Przeanalizujemy również, czy w Twojej sprawie istnieją podstawy do złożenia zażalenia albo podjęcia innych działań prawnych.